Research Article

BİYOLOJİK KISITLARDAN SENTETİK RASYONELLİĞE: KARAR ALMA SÜRECİNİN EVRİMSEL PARADİGMA ANALİZİ VE "ROBO-ECONOMICUS"UN DOĞUŞU

Volume: 50 Number: 1 March 25, 2026
TR EN

BİYOLOJİK KISITLARDAN SENTETİK RASYONELLİĞE: KARAR ALMA SÜRECİNİN EVRİMSEL PARADİGMA ANALİZİ VE "ROBO-ECONOMICUS"UN DOĞUŞU

Öz

Finansal iktisadın geçirdiği epistemolojik evrim, özünde Mill (1844) ile von Neumann ve Morgenstern (1944) tarafından kurgulanan, duygulardan arındırılmış, tutarlı ve sınırsız işlem gücüne sahip aksiyomatik “Homo Economicus” idealine dayanmaktadır. Ancak bu katı matematiksel çerçeve, Simon’ın (1955) “Sınırlı Rasyonellik” yaklaşımı ve Kahneman ile Tversky’nin (1979) davranışsal bulgularıyla önemli bir kırılma yaşamıştır. Güncel nöroiktisat ve nörofinans literatürü, rasyonellikten sapmaların basit psikolojik tercihlerden değil, insan beyninin işlem hızı, enerji tasarrufu ve bilişsel kapasite gibi doğrudan biyolojik kısıtlarından kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, finansal rasyonellik kavramının tarihsel dönüşümünü geleneksel, davranışsal, nörolojik ve sentetik rasyonellik olmak üzere dört temel paradigma çerçevesinde ele almaktadır. Temel amaç, insan zihninin doğuştan gelen biyolojik sınırlarının modern yapay zeka mimarileri aracılığıyla nasıl ikame edildiğini analiz etmektir. Tartışmanın kuramsal zemini, erken dönem mantıksal nöron modellerinden Transformer mimarilerine ve zincirleme düşünce yeteneklerine uzanan teknolojik gelişmelere dayanmaktadır. Bulgular, bu ilerlemelerin unutma, dikkat darboğazı ve bilişsel uyumsuzluk gibi insani kısıtları aşarak, iktisadi karar vericinin Homo Sapiens’ten hafıza ve muhakeme kapasitesi yüksek bir Robo-Economicus tipolojisine evrildiğini göstermektedir

Anahtar Kelimeler

Supporting Institution

Mersin Üniversitesi Bilimsel Araştırma Birimi

Project Number

2018-2-TP3-2986

Ethical Statement

Gerçekleştirilen araştırmanın klinik izinleri, Mersin Üniversitesi Klinik Araştırma Etik Kurulu'nun onayı ile verilmiştir. Çalışmanın, 1964 Helsinki Bildirgesi ve sonraki değişikliklerinde belirtilen etik standartlara veya benzer etik standartlara uygun olarak gerçekleştirildiğini onaylarız

Thanks

Bu tez Mersin Üniversitesi BAP Birimi “2018-2-TP3-2986” Doktora Tez Projesi (TP3) kapsamında desteklenmiştir.

References

  1. Bengio, Y., Simard, P., & Frasconi, P. (1994). Learning long-term dependencies with gradient descent is difficult. IEEE transactions on neural networks, 5(2), 157-166.
  2. Bahdanau, D. (2014). Neural machine translation by jointly learning to align and translate. arXiv preprint arXiv:1409.0473.
  3. Bellman, R. (1954). The theory of dynamic programming. Bulletin of the American Mathematical Society, 60(6), 503-515.
  4. Bernoulli, D. (1954). Exposition of a new theory on the measurement of risk. Econometrica, 22(1), 23–36.
  5. Cho, K., Van Merriënboer, B., Gulcehre, C., Bahdanau, D., Bougares, F., Schwenk, H., & Bengio, Y. (2014). Learning phrase representations using RNN encoder-decoder for statistical machine translation. arXiv preprint arXiv:1406.1078.
  6. Cohen, Y., Engel, T. A., Langdon, C., Lindsay, G. W., Ott, T., Peters, M. A. K., Shine J. M., Breton Provencher, V., Ramaswamy, S. (2022). Recent advances at the interface of neuroscience and artificial neural networks. The Journal of Neuroscience, 42(45), 8514–8523.
  7. DeepSeek-AI, Liu, A., Feng, B., Wang, B., Wang, B., Liu, B., Zhao, C., ... & Xie, Z.. (2024a). DeepSeek-V2: A strong, economical, and efficient mixture-of-experts language model. arXiv preprint arXiv:2405.04434.
  8. DeepSeek-AI, Liu, A., Feng, B., Xue, B., Wang, B., Wu, B., Lu, C., ... & Pan, Z.. (2024b). DeepSeek-V3 Technical Report. arXiv preprint arXiv:2412.19437.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Sociology and Social Studies of Science and Technology , Decision Making , Cognitive and Computational Psychology (Other)

Journal Section

Research Article

Publication Date

March 25, 2026

Submission Date

February 4, 2026

Acceptance Date

March 6, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 50 Number: 1

APA
Saltık, Ö., & Değirmen, S. (2026). BİYOLOJİK KISITLARDAN SENTETİK RASYONELLİĞE: KARAR ALMA SÜRECİNİN EVRİMSEL PARADİGMA ANALİZİ VE "ROBO-ECONOMICUS"UN DOĞUŞU. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 50(1), 81-94. https://izlik.org/JA53ZS53UK

.