BİYOLOJİK KISITLARDAN SENTETİK RASYONELLİĞE: KARAR ALMA SÜRECİNİN EVRİMSEL PARADİGMA ANALİZİ VE "ROBO-ECONOMICUS"UN DOĞUŞU
Öz
Finansal iktisadın geçirdiği epistemolojik evrim, özünde Mill (1844) ile von Neumann ve Morgenstern (1944) tarafından kurgulanan, duygulardan arındırılmış, tutarlı ve sınırsız işlem gücüne sahip aksiyomatik “Homo Economicus” idealine dayanmaktadır. Ancak bu katı matematiksel çerçeve, Simon’ın (1955) “Sınırlı Rasyonellik” yaklaşımı ve Kahneman ile Tversky’nin (1979) davranışsal bulgularıyla önemli bir kırılma yaşamıştır. Güncel nöroiktisat ve nörofinans literatürü, rasyonellikten sapmaların basit psikolojik tercihlerden değil, insan beyninin işlem hızı, enerji tasarrufu ve bilişsel kapasite gibi doğrudan biyolojik kısıtlarından kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, finansal rasyonellik kavramının tarihsel dönüşümünü geleneksel, davranışsal, nörolojik ve sentetik rasyonellik olmak üzere dört temel paradigma çerçevesinde ele almaktadır. Temel amaç, insan zihninin doğuştan gelen biyolojik sınırlarının modern yapay zeka mimarileri aracılığıyla nasıl ikame edildiğini analiz etmektir. Tartışmanın kuramsal zemini, erken dönem mantıksal nöron modellerinden Transformer mimarilerine ve zincirleme düşünce yeteneklerine uzanan teknolojik gelişmelere dayanmaktadır. Bulgular, bu ilerlemelerin unutma, dikkat darboğazı ve bilişsel uyumsuzluk gibi insani kısıtları aşarak, iktisadi karar vericinin Homo Sapiens’ten hafıza ve muhakeme kapasitesi yüksek bir Robo-Economicus tipolojisine evrildiğini göstermektedir
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Proje Numarası
Etik Beyan
Teşekkür
Kaynakça
- Bengio, Y., Simard, P., & Frasconi, P. (1994). Learning long-term dependencies with gradient descent is difficult. IEEE transactions on neural networks, 5(2), 157-166.
- Bahdanau, D. (2014). Neural machine translation by jointly learning to align and translate. arXiv preprint arXiv:1409.0473.
- Bellman, R. (1954). The theory of dynamic programming. Bulletin of the American Mathematical Society, 60(6), 503-515.
- Bernoulli, D. (1954). Exposition of a new theory on the measurement of risk. Econometrica, 22(1), 23–36.
- Cho, K., Van Merriënboer, B., Gulcehre, C., Bahdanau, D., Bougares, F., Schwenk, H., & Bengio, Y. (2014). Learning phrase representations using RNN encoder-decoder for statistical machine translation. arXiv preprint arXiv:1406.1078.
- Cohen, Y., Engel, T. A., Langdon, C., Lindsay, G. W., Ott, T., Peters, M. A. K., Shine J. M., Breton Provencher, V., Ramaswamy, S. (2022). Recent advances at the interface of neuroscience and artificial neural networks. The Journal of Neuroscience, 42(45), 8514–8523.
- DeepSeek-AI, Liu, A., Feng, B., Wang, B., Wang, B., Liu, B., Zhao, C., ... & Xie, Z.. (2024a). DeepSeek-V2: A strong, economical, and efficient mixture-of-experts language model. arXiv preprint arXiv:2405.04434.
- DeepSeek-AI, Liu, A., Feng, B., Xue, B., Wang, B., Wu, B., Lu, C., ... & Pan, Z.. (2024b). DeepSeek-V3 Technical Report. arXiv preprint arXiv:2412.19437.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Bilim ve Teknoloji Sosyolojisi ve Sosyal Bilimler , Karar Verme , Bilişsel ve Hesaplamalı Psikoloji (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yayımlanma Tarihi
25 Mart 2026
Gönderilme Tarihi
4 Şubat 2026
Kabul Tarihi
6 Mart 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 50 Sayı: 1
