Ç.N.: ÇEVİRMENİN METİNLERARASI OKUMALARA MÜDAHALESİ

İbrahim Özbakır

TR EN

Ç.N.: ÇEVİRMENİN METİNLERARASI OKUMALARA MÜDAHALESİ

Öz

Yazınsal metinlerin çevirisi, yapıları gereği diğer metin çevirilerinden farklı bir hassasiyet gerektirmektedir. Yazarın kullandığı dil, yazarın üslubu, anlam üretirken açık açık söyledikleri ya da gizledikleri, çeviride dikkate alınması gereken hususlardandır. Yazarın söylediklerini gereğinden fazla eksilterek çevirmek veya söylemediklerini ekleyerek çeviriye dâhil etmek kusurlu bir çeviridir. Bir taraftan da, çeviri sürecinde orijinal dilde ve kültürde var olan fakat hedef dile ve kültüre aktarılması güç ya da imkânsız olan kavram, ifade ve biçimlerden kaynaklı çeviri sorunları ortaya çıkabilmektedir; bu sorunu aşmak üzere, ç.n., y.n. veya e.n. (dip)notuyla kimi açıklamaların yapılması da kaçınılmaz olmaktadır. Bu zorunlu tercihin belirlenmiş bir ölçütü yoktur. Yine de metnin anlamına, yazarın kurgusuna, okurun beklentilerine veya okurdan beklentilere müdahale anlamına gelebilecek her tür açıklamadan kaçınılmalıdır. Bu bağlamda, metne yerleştirilen metinlerarası bir göndermeyi, çevirenin notuyla okura açık etmek hem yazarın kurgusuna hem de okurun alımlama sürecine bir müdahaledir. Okurun yapıttaki boşlukları doldurarak anlam üretimine etkin biçimde katıldığını vurgulayan Wolfgang Iser, Hans Robert Jauß ve Stanley Fish’in alımlama estetiği, Susanne Holthuis’un alımlama temelli metinlerarasılık yaklaşımları ve metinlerarası okur kavramı ile bunu belirli açılardan genişleten Stocker’ın önerileri, bu çalışmanın kuramsal arka planını oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, çevirenin notu ile verilen metinlerarası açıklamaların metnin çok sesliliğine nasıl etki ettiğini göstermektir.

Anahtar Kelimeler

Ç.N. (TRANSLATOR’S NOTE): THE TRANSLATOR’S INTERVENTION IN INTERTEXTUAL READINGS

Abstract

The translation of literary texts requires a distinct sensitivity to the author’s language, style, and the tensions between what is stated and what is deliberately left unsaid. Omitting what the author includes or adding what the author does not say leads to flawed translation. Yet translators inevitably face culture- and language-specific concepts and forms that are difficult or impossible to transfer into the target context. In such cases, explanatory footnotes—such as translator’s (Ç.N.), publisher’s (Y.N.), or editor’s (E.N.) notes—may seem unavoidable, although no fixed criterion determines when this choice is necessary. Even so, explanations that intervene in the text’s meaning, narrative design, or the reader’s expectations and responsibilities should be avoided. From this perspective, making an intertextual reference explicit through a translator’s note constitutes an intervention in both authorial design and the reader’s reception process. Grounded in reception aesthetics (Iser, Jauss, Fish) and reception-based approaches to intertextuality (Holthuis’s intertextual reader, extended by Stocker), this study examines how intertextual explanations in translator’s notes shape the text’s polyphony.

Keywords

Öz

Kaynakça

Aktulum, K. (2014). Metinlerarası İlişkiler. Kanguru Yayınları.
Broich, U. ve Pfister, M. (Hrsg.) (1985). Intertextualität: Formen, Funktionen, anglist. Fallstudien. Niemeyer.
Eco, U. (2013). Gülün Adı Üstüne. Umberto Eco, Gülün Adı (26. Baskı). (Çev.: Şadan Karadeniz) (ss. 687-732) içinde. Can Sanat Yayınları.
Eagleton, T. (2021). Edebiyat Nasıl Okunur. (Çev.: Elif Ersavcı). İletişim Yayınları.
Ecevit, Y. (2013). Kurmaca Bir Dünyadan. İletişim Yayınları.
Erpenbeck, J. (2023). Kairos. (Çev.Regaip Minareci). Can Sanat Yayınları.
Genette, G. (1993). Palimpseste: Die Literatur auf zweiter Stufe. (Übers.: Wolfram Bayer und Dieter Hornig). Suhrkamp.
Goethe, J. W. (1982). Faust. Diogenes Verlag.

Goethe, J. W. (2011). Faust [Elektronik Sürüm]. (Çev.: İclal Cankorel). Doğu Batı Yayınları.
Helbig, J. (1996). Intertextualität und Markierung. Universitätsverlag C. Winter
Holthuis, S. (1993). Intertextualität: Aspekte einer rezeptionsorientierten Konzeption. Stauffenburg Verlag.
Iser, W. (1994a). Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung (4. Aufl.). Fink.
Iser, W. (1994b). Der implizite Leser: Kommunikationsformen des Romans von Bunyan bis Beckett (3. Aufl.). Fink.
Mann, Th. (2013). Der Zauberberg. Fischer Taschenbuch Verlag.
Mann, Th. (2014). Dolandırıcı Felix Krull’un İtirafları. (Çev. Kasım Eğit - Yadigar Eğit). Can Sanat Yayınları.
Mann, Th. (2016). Büyülü Dağ. (Çev. İris Kantemir). (Cilt 1). Can Yayınları.
Moran, B. (2009). Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. İletişim Yayınları.
Keun, I. (2018). Yalancı İpek Kız. (Çev. Nilay Kaya). İletişim Yayınları.
Kristeva, J. (1972). Bachtin, das Wort, der Dialog und der Roman. (Übers.: Michel Korinman u. Heiner Stück). In Jens Ihwe, Literaturwissenschaft und Linguistik (3. Band) (SS. 345-357). ?.
Ovat, S. (2025). Jenny Erpenbeck’in Kairos. Romanında Metinlerarası İlişkiler: Alıntı ve Anıştırma. Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Alman Dili Ve Edebiyatı Anabilim Dalı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
Özbek, Y. (2005). Postmodernizm ve Alımlama Estetiği. Çizgi Kitabevi.
Rilke, R. M. (2010). Malte Laurids Brigge’nin Notları (Çev. Behçet Necatigil). Can Sanat Yayınları.
Schlink, B. (2023). Torun. (Çev. İlknur Özdemir). Doğan Kitap.
Stocker, P. (1998). Theorie der intertextuellen Lektüre: Modelle und Fallstudien. Verlag Ferdinand Schöningh.
Ternès, A. (2016). Intertextualität. Der Text als Collage. Springer VS.
Timm, U. (2010). Morenga. (Çev. Rasin Güçhan). Can Sanat Yayınları.
Toprak, M. (2003). Hermeneutik (Yorum Bilgisi) ve Edebiyat. Bulut Yayınları.
Uyanık, G. (2011). Peter Stamm’ın Agnes Adlı Romanında Üstkurmaca ve Metinlerarası İlişkiler. Salkımsöğüt Yayınevi.
Zeh, J. (2013). Sessizliğin Gürültüsü. Bosna’ya Yolculuk. (Çev. Sevinç Altınçekiç). Metis Yayıncılık.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Alman Dili, Edebiyatı ve Kültürü

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

İbrahim Özbakır ^*
0000-0003-0187-233X
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

25 Mart 2026

Gönderilme Tarihi

29 Kasım 2025

Kabul Tarihi

9 Ocak 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 50 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA26DD76PM

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Özbakır, İ. (2026). Ç.N.: ÇEVİRMENİN METİNLERARASI OKUMALARA MÜDAHALESİ. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 50(1), 59-71. https://izlik.org/JA26DD76PM