EĞRİBUCAK KAYALIKLARINDA (SİVAS) OLUŞAN TAFONİLERİN MORFOLOJİK ÖZELLİKLERİ VE DOĞAL ÇEVRE İLE İLİŞKİSİ

Bu çalışma, Sivas ili sınırları içerisinde yer alan Eğribucak Kayalıkları’nda gelişen tafoni ayrışma şekillerinin oluşum mekanizmalarını, litolojik özellikler, yapısal unsurlar, iklim koşulları, toprak özellikleri ve biyolojik etkenler çerçevesinde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, ayrıntılı arazi gözlemleri, ikincil veri analizi ve coğrafi bilgi sistemleri (CBS) destekli mekânsal değerlendirmelerin birlikte kullanıldığı bütüncül bir yöntem yaklaşımıyla yürütülmüştür. Elde edilen bulgular, tafonilerin özellikle gözenekliliği heterojen, zayıf çimentolu ve orta–kalın tabakalı kumtaşları üzerinde yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. Kumtaşı–çamurtaşı ardalanmasının yaygın olduğu sahada, tabakalanma düzlemleri, eklem ve çatlak sistemleri tafoni çekirdeklerinin geliştiği başlıca yapısal zayıflık zonlarını oluşturmaktadır. Bu alanlarda nem ve tuz çözeltilerinin birikimi kolaylaşmakta, buharlaşma ile birlikte tuz kristallenmesi kaya dokusunda kristal basıncı oluşturarak tane ayrışmasını hızlandırmaktadır. Yarı kurak karasal iklim koşullarının hâkim olduğu araştırma sahasında, düzensiz yağış rejimi, yüksek buharlaşma oranları ve belirgin mevsimsel sıcaklık farkları tafoni gelişimini destekleyen temel çevresel eşiklerdir. Özellikle ıslanma–kuruma ve don–çözül döngülerinin sık tekrarlanması, oyukların derinleşmesi ve genişlemesine katkı sağlamaktadır. Topraklardan kapiler yükselim yoluyla taşınan çözünebilen tuzlar ve demir oksitler diferansiyel ayrışmayı artırırken, seyrek ve parçalı bitki örtüsü biyofiziksel ve biyokimyasal ayrışma süreçleriyle tafoni oluşumunu dolaylı olarak etkilemektedir. Sonuç olarak çalışma, tafoni oluşumunun tek bir süreçle açıklanamayacağını, çok faktörlü ve etkileşimli bir jeomorfolojik sistemin ürünü olduğunu ortaya koymakta; Orta Anadolu’nun yarı kurak iç kesimlerinin tafoni gelişimi açısından önemli bir araştırma alanı sunduğunu vurgulamaktadır.

This study aims to investigate the formation mechanisms of tafoni weathering features developed in the Eğribucak Rocks, located within the boundaries of Sivas Province, Türkiye, by evaluating lithological characteristics, structural controls, climatic conditions, soil properties, and biological factors in an integrated framework. The research was conducted using a holistic methodological approach combining detailed field observations, secondary data analysis, and spatial assessments supported by Geographic Information Systems (GIS). The results indicate that tafoni are predominantly developed on moderately to thick-bedded, weakly cemented sandstones with heterogeneous porosity. In areas where sandstone–mudstone alternations are common, bedding planes, joints, and fracture systems constitute the main structural weaknesses that control the initiation and spatial distribution of tafoni cavities. These zones facilitate the accumulation of moisture and saline solutions, and subsequent evaporation leads to salt crystallization, generating crystallization pressure that weakens intergranular bonds and accelerates granular disintegration. The study area is characterized by a semi-arid continental climate, where irregular precipitation, high evaporation rates, and pronounced seasonal temperature contrasts provide favorable environmental thresholds for tafoni development. Repeated wetting–drying and freeze–thaw cycles play a key role in the deepening and lateral expansion of cavities. In addition, soluble salts and iron oxides transported from surrounding soils through capillary action enhance differential weathering and promote case hardening on rock surfaces. The sparse and discontinuous vegetation cover, dominated by xerophytic and psammophytic species, leaves rock surfaces largely exposed to atmospheric agents while contributing indirectly to weathering through biophysical and biochemical processes such as root penetration and organic acid production. Overall, the findings demonstrate that tafoni formation in the Eğribucak Rocks cannot be attributed to a single process but results from the interaction of multiple geological, geomorphological, climatic, and biological factors. The study highlights the significance of semi-arid inland regions of Central Anatolia as important natural laboratories for understanding tafoni development beyond coastal environments.