Yapay Zekâ Sosyolojisi: Algoritmik Karar Sistemlerinin “Görünmez İktidar” Üretme Biçimleri

Bu çalışma, yapay zekâ temelli algoritmik karar sistemlerinin toplumsal ilişkiler ağı içinde iktidar üretme süreçlerini sosyolojik bir çerçevede kapsamlı biçimde analiz etmektedir. Araştırma, algoritmaların veri işleme kapasitesi üzerinden toplumsal düzen, kurumsal işleyiş ve gündelik pratiklere nasıl yön verdiğini açıklamayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, dijital platformlar, kamu politikaları ve çeşitli uygulama örnekleri üzerinden nitel içerik analizi yöntemi kullanılarak çok katmanlı bir inceleme gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular, algoritmik sistemlerin karar mekanizmalarına nüfuz eden yapılar kurarak görünürlüğü sınırlı kalan iktidar ilişkileri oluşturduğunu ve bu ilişkilerin toplumsal stratifikasyon, fırsat dağılımı ve erişim süreçleri üzerinde etkili bir konum kazandığını ortaya koymaktadır. Çalışma, teknik altyapı ile toplumsal dinamikler arasındaki etkileşimi detaylı biçimde ele alarak algoritmaların kültürel, ekonomik ve politik alanlarda etkinlik kazandığını göstermektedir. Analizler, veri temelli yönetim pratiklerinin kurumsal rasyonaliteyi güçlendirdiğine ve karar süreçlerine istikrar kazandırdığına işaret etmektedir. Araştırma, algoritmik iktidarın kavramsallaştırılmasına katkı sunarak yapay zekâ sosyolojisi literatürüne özgün bir teorik yaklaşım geliştirmektedir. Bu bağlamda çalışma, etik sorumluluk, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri çerçevesinde ele alınan yeni bir analitik perspektif önererek disiplinler arası tartışmalar için güçlü bir kavramsal zemin oluşturmaktadır.

This study provides a comprehensive sociological analysis of how artificial intelligence-based algorithmic decision systems generate power within networks of social relations. The research aims to explain how algorithms shape social order, institutional functioning, and everyday practices through their data processing capacities. In this context, a multi-layered examination is conducted using a qualitative content analysis of digital platforms, public policies, and various case examples. The findings reveal that algorithmic systems establish structures that penetrate decision-making mechanisms and generate power relations with limited visibility, gaining an influential position in processes of social stratification, opportunity distribution, and access. The study demonstrates that algorithms gain effectiveness in cultural, economic, and political domains by thoroughly analysing the interaction between technical infrastructure and social dynamics. The analyses indicate that data-driven governance practices strengthen institutional rationality and enhance stability in decision-making processes. The research contributes to the conceptualization of algorithmic power and develops an original theoretical approach within the sociology of artificial intelligence literature. In this context, the study proposes a new analytical perspective grounded in the principles of ethical responsibility, transparency, and accountability, thereby providing a strong conceptual basis for interdisciplinary discussions.