Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma

Mehmet Şirin Özer; Memduh Ağzıtemiz

TR EN

Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma

Öz

Bu çalışma, Türk dilinin temel taşlarından biri olan Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lugâti’t-Türk (DLT) adlı eserinde “Oğuzca” kaydıyla yer alan söz varlığının, XIX. yüzyıl Osmanlı Türkçesi sözlük mirasının en yetkin örneklerinden Şemsettin Sami’nin Kâmûs-ı Türkî’sindeki izdüşümünü ve sekiz asırlık tarihî süreçte uğradığı değişimleri belirlemeyi amaçlamaktadır. Ercilasun-Akkoyunlu (2020) neşri temel alınarak yapılan araştırmada, DLT’de doğrudan Oğuz lehçesine atfedilen 239 isim ve 54 fiil soylu olmak üzere toplam 293 kelime tespit edilmiştir. Elde edilen nicel analizler sonucunda, bu kelimelerin %43,6’sının (128 kelime) Kâmûs-ı Türkî’de varlığını sürdürdüğü; %56,4’ünün (165 kelime) ise standart yazı dilinden çekilerek leksik aşınmaya uğradığı saptanmıştır. Sözlükte yerini koruyan 128 kelimenin nitel dönüşümü incelendiğinde; 31 kelimenin fonetik, morfolojik ve semantik yapısını aynen muhafaza ederek tarihsel bir direnç sergilediği görülmüştür. Geriye kalan kelimelerin ise Batı Türkçesinin (Eski Oğuz Türkçesi dönemi dâhil) karakteristik ses değişimlerine uğradığı veya anlam genişlemesi, daralması ve kayması gibi semantik süreçlerle yeniden şekillendiği tespit edilmiştir. Araştırmanın en özgün yönü, mevcut literatürdeki (Banguoğlu, Dankoff ve Kelly, Tekemen, Yıldız, Ölker ve Çoban) listelerle yapılan mukayese neticesinde, daha önce “Oğuzca” kategorisinde değerlendirilmemiş 26 özgün sözcüğün ilk kez bu çalışmada tescil edilmiş olmasıdır. Bu bulgular, Oğuz Türkçesinin XI. yüzyıldaki arkaik temellerinden modern Türkiye Türkçesinin eşiğine uzanan leksik mirasın hacmini somutlaştırırken; dilin tarihsel süreçteki süreklilik ve kopuş noktalarını bilimsel bir zemine oturtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

The Status of Oghuz Words in Dîvânü Lugâti’t-Türk in Kâmûs-ı Türkî: A Lexicological Comparison

Öz

This study aims to determine the presence of Oghuz Turkic vocabulary recorded in Kaşgarlı Mahmud’s seminal 11th-century work, Dîvânü Lugātit-Türk (DLT), within Şemsettin Sami’s late 19th-century Ottoman Turkish dictionary, Kâmûs-ı Türkî, while analyzing the diachronic changes these words underwent over eight centuries. Based on the Ercilasun-Akkoyunlu (2020) edition, the research identifies a total of 293 words-239 nouns and 54 verbs-explicitly attributed to the Oghuz dialect by Kaşgarlı Mahmud. Quantitative analysis reveals that 43.6% (128 words) of this vocabulary survived into Kâmûs-ı Türkî, while 56.4% (165 words) phased out of the standard literary language, undergoing lexical attrition. Qualitative examination of the 128 surviving words shows that 31 items maintained their phonetic, morphological, and semantic structures, exhibiting significant historical resilience. The remaining words were reshaped through phonetic shifts characteristic of Western Turkic (including the Old Anatolian Turkish period) or semantic processes such as broadening, narrowing, and total semantic shift. The most distinctive contribution of this research is the identification of 26 unique words classified as “Oghuz” for the first time in the literature, following a comparative analysis with previous studies (Banguoğlu, Dankoff & Kelly, Tekemen, Yıldız-Ölker, and Çoban). These findings substantiate the volume of the lexical heritage transferred from the archaic 11th-century foundations of Oghuz Turkic to the threshold of modern Turkish, while establishing a scientific basis for understanding the continuity and ruptures within the history of the Turkic language.

Anahtar Kelimeler

Öz

Kaynakça

Arat, R. R. (1956). Anadolu yazı dilinin tarihî inkişafına dâir. V. Türk Tarih Kongresi bildirileri içinde (ss. 225-232). Türk Tarih Kurumu.
Atmaca, E. (2016). Eski Oğuz Türkçesinden Günümüz Türkiye Türkçesine söz varlığı ve anlam olayları. Palet Yayınları.
Banguoğlu, T. (1988). Oğuz lehçesi üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 1960, 1-15.
Çoban, M. S. (2005). Divânü Lugati’t-Türk’te geçen ‘Oğuzca’ kayıtlı dil malzemesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
Dankoff, R. ve Kelly, J. (1982-1985). Mahmud al-Kāšġarī, Compendium of the Turkic dialects (Dīwān Luġāt at-Turk): Part I-II-III. Harvard University Printing Office.
Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. Türk Dil Kurumu Yayınları.
Güner, G. (2014). Dîvânü Lugâti’t-Türk’te Oğuzca olarak geçen mandār ve mandārlan- kelimelerinin kökeni üzerine düşünceler. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3(2), 54-61.
Güzel, F. (2025). Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Oğuzca kaydıyla verilen bazı kelimeler üzerine notlar. Selçuk Türkiyat, (64), 129-147.

Kaçalin, M. S. (1994). Dîvânü lugāti’t-Türk. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 9, ss. 446-449). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Karahan, A. (2009). İlk Türk lehçeleri sözlüğü: Dīvānu Luġāti’t-Türk’te lehçelerin söz varlığına bir bakış. Turkish Studies, 4(4), 591-650.
Karahan, A. (2013). Dīvānu Luġāti’t-Türk’e göre XI. yüzyıl Türk lehçe bilgisi. TDK Yayınları.
Karahan, A. (2015). Dīvānu Luġāti’t-Türk’e göre Oğuzca. T. Gündüz ve M. Cengiz (Ed.), Oğuzlar: Dilleri, tarihleri ve kültürleri: 5. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu bildirileri içinde (ss. 41-60). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
Korkmaz, Z. (2005). Kâşgarlı Mahmud ve Oğuz Türkçesi. Türk dili üzerine araştırmalar I içinde (ss. 241-253). TDK Yayınları.
Şemsettin Sami. (2020). Kamus-ı Türki (S. Özgür, Haz.). Alfa Yayınları.
Tekemen, B. (2021). Dîvânu Lugâti't-Türk'te Oğuzca olarak verilen kelimelerin Oğuz grubu lehçelerinde kullanımları (Ses, şekil ve anlam bilgisi bakımından karşılaştırılması) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mersin Üniversitesi.
Yıldız, M. ve Ölker, G. (2009). Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca kelimelerin Dede Korkut Hikâyelerindeki durumu. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (26), 1-19.
Yüce, N. (2007). Oğuzca. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 33, ss. 323-325). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Tarihsel, Karşılaştırmalı ve Biçimsel Dilbilim

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Mehmet Şirin Özer ^*
0000-0002-7211-0191
Türkiye

Memduh Ağzıtemiz
0000-0002-4439-8677
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

31 Temmuz 2026

Gönderilme Tarihi

3 Haziran 2026

Kabul Tarihi

3 Temmuz 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 50 Sayı: 2

IZ

https://izlik.org/JA96ZK35MU

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Özer, M. Ş., & Ağzıtemiz, M. (2026). Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 50(2), 275-292. https://izlik.org/JA96ZK35MU

AMA

1.Özer MŞ, Ağzıtemiz M. Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma. CUJOSS. 2026;50(2):275-292. https://izlik.org/JA96ZK35MU

Chicago

Özer, Mehmet Şirin, ve Memduh Ağzıtemiz. 2026. “Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 50 (2): 275-92. https://izlik.org/JA96ZK35MU.

EndNote

Özer MŞ, Ağzıtemiz M (01 Temmuz 2026) Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 50 2 275–292.

IEEE

[1]M. Ş. Özer ve M. Ağzıtemiz, “Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma”, CUJOSS, c. 50, sy 2, ss. 275–292, Tem. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA96ZK35MU

ISNAD

Özer, Mehmet Şirin - Ağzıtemiz, Memduh. “Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 50/2 (01 Temmuz 2026): 275-292. https://izlik.org/JA96ZK35MU.

JAMA

1.Özer MŞ, Ağzıtemiz M. Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma. CUJOSS. 2026;50:275–292.

MLA

Özer, Mehmet Şirin, ve Memduh Ağzıtemiz. “Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 50, sy 2, Temmuz 2026, ss. 275-92, https://izlik.org/JA96ZK35MU.

Vancouver

1.Mehmet Şirin Özer, Memduh Ağzıtemiz. Dîvânü Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kelimelerin Kâmûs-ı Türkî’deki Durumu: Leksikolojik Bir Karşılaştırma. CUJOSS [Internet]. 01 Temmuz 2026;50(2):275-92. Erişim adresi: https://izlik.org/JA96ZK35MU