Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme

Melisa Ateş

TR EN

Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme

Öz

Günümüzde insanlar, modern yaşamın getirdiği yoğun ritim ile beraber hızlı hareket etmekte, sürekli bir şeylere yetişmeye çalışmakta ve şu anı yaşamak yerine geçmiş veya gelecek üzerine düşünmektedir. Bilinçli farkındalık, kişinin şimdiki anı fark etmesine yardımcı olarak duygu, düşünce ve davranışlarına becerikli bir yanıt verebilmesini sağlamakta ve böylelikle bütünsel iyilik hali artabilmektedir. Kabat-Zinn’in öncülüğü ile ortaya çıkan bilinçli farkındalık kavramı son yıllarda ruh sağlığı alanlarında daha fazla ilgi görerek çok yönlü bir biçimde ele alınmıştır. Bu makalenin amacı, bilinçli farkındalık kavramını ele alarak, tarihçesi, bileşenleri, tutumları ve kuramsal temelleri hakkındaki bilgileri derlemektir. Bilinçli farkındalık; stres, depresyon, uyku bozuklukları gibi sorunlara etkili bir yöntem olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, ruh sağlığı alanında bilinçli farkındalık temelli müdahalelerinin kullanımının bireyin iyilik halini artırdığı söylenebilmektedir. Bu makale, bilinçli farkındalık temelli müdahaleleri, günümüzde bilinçli farkındalığı geliştirmeye yönelik terapileri ve bilinçli farkındalık uygulamalarını literatür temelli bir yaklaşımla ele alarak ruh sağlığı alanında görev alan profesyonellere (psikiyatristler, psikologlar ve sosyal hizmet uzmanları vb.) bilimsel bir çerçeve sunarak, destekleyici bir kaynak oluşturmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu çalışma, veri toplama süreci içermeyen bir derleme çalışması olduğundan etik kurul onayı gerektirmemektedir. Herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır ve herhangi bir finansal destek alınmamıştır.

A Conceptual and Theoretical Review of Mindfulness

Öz

Today, people move at a fast pace due to the intense rhythm of modern life; they are constantly trying to keep up with things and tend to dwell on the past or future rather than living in the present moment. Mindfulness helps individuals become aware of the present moment, enabling them to respond skillfully to their emotions, thoughts, and behaviors, thereby enhancing their overall well-being. The concept of mindfulness, pioneered by Kabat-Zinn, has garnered increasing attention in mental health fields in recent years and has been approached in a multifaceted manner. The purpose of this article is to examine the concept of mindfulness by compiling information on its history, components, attitudes, and theoretical foundations. Mindfulness is considered an effective method for addressing issues such as stress, depression, and sleep disorders. Consequently, it can be stated that the use of mindfulness-based interventions in the field of mental health enhances an individual’s well-being. This article aims to provide a scientific framework and serve as a supportive resource for professionals working in the field of mental health (psychiatrists, psychologists, social workers, etc.) by examining mindfulness-based interventions, current therapies aimed at developing mindfulness, and mindfulness practices through a literature-based approach.

Anahtar Kelimeler

Öz

Kaynakça

Akçakanat, T., & Köse, S. (2018). Bilinçli farkındalık (mindfulness): Kavramsal bir inceleme. Uluslararası İşletme, Ekonomi ve Yönetim Perspektifleri Dergisi, 2(2), 16-28. https://doi.org/10.29228/ijbemp.6725
Aktepe, İ., & Tolan, Ö. (2020). Bilinçli farkındalık: Güncel bir gözden geçirme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 12(4), 534–561. https://doi.org/10.18863/pgy.692250
Atalay, Z. (2023a). Mindfulness-bilinçli farkındalık: Farkındalıkla anda kalabilme sanatı (12. bs.). İnkılap Yayınevi.
Atalay, Z. (2023b). Şefkat, zorlayıcı duygu ve durumlarla yaşayabilme sanatı (12. bs.). İnkılap Yayınevi.
Bakır, V. (2024). Bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapiye dayalı grupla psikolojik danışma uygulamasının üniversite öğrencilerinin sosyal anksiyete düzeyleri üzerindeki etkisinin incelenmesi: Karma bir araştırma (Tez No. 853661) [Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Bishop, S. R., Lau, M., Shapiro, S., Carlson, L., Anderson, N. D., Carmody, J., Segal, Z. V., Abbey, S., Speca, M., Velting, D., & Devins, G. (2004). Mindfulness: A proposed operational definition. Clinical Psychology: Science and Practice, 11(3), 230–241. https://doi.org/10.1093/clipsy.bph077
Brown, K. W., & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822–848. https://doi.org/10.1037/0022-3514.84.4.822
Brown, K. W., Ryan, R. M., & Creswell, J. D. (2007). Mindfulness: Theoretical foundations and evidence for its salutary effects. Psychological Inquiry, 18(4), 211–237. https://doi.org/10.1080/10478400701598298

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1980). Self-determination theory: When mind mediates behavior. The Journal of Mind and Behavior, 1(1), 33-43. http://www.jstor.org/stable/43852807
Didonna, F. (Ed.). (2009). Clinical handbook of mindfulness. Springer Science+Business Media. https://doi.org/10.1007/978-0-387-09593-6
Dimidjian, S., & Linehan, M. M. (2003). Defining an agenda for future research on the clinical application of mindfulness practice. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 166–171. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg019
Germer, C. (2004). What is mindfulness? Insight Journal, 22(3), 24–29.
Germer, C. K. (2009). The mindful path to self-compassion: Freeing yourself from destructive thoughts and emotions. Routledge.
Germer, C. K. (2022). Öz şefkatli farkındalık: Tahrip edici duygularla başa çıkabilmek (H. Ünlü Haktanır, Çev.). Diyojen Yayıncılık.
Germer, C. K., Siegel, R. D., & Fulton, P. R. (2005). Mindfulness and psychotherapy. The Guilford Press.
Gilbert, P. (2005). Compassion and cruelty: A biopsychosocial approach. In P. Gilbert (Ed.), Compassion: Conceptualisations, research and use in psychotherapy (9–74). Routledge.
Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information and Libraries Journal, 26(2), 91–108. https://doi.org/10.1111/j.1471-1842.2009.00848.x
Hanh, T. N. (1998). The heart of the Buddha’s teaching. Broadway.
Hanh, T. N. (2023). Buda'nın öğretileri: Acıyı huzur, neşe ve özgürlüğe dönüştürmek (D. Gürcü, Çev.; 4. bs.). Sola Unitas Yayınları.
Hanson, R., & Mendius, R. (2025). Buda'nın beyni: Mutluluk, sevgi ve bilgelik üzerine nörobilimsel bir inceleme (Ö. Özarpacı, Çev.; 5. bs.). Omega Yayınları.
Hayes, S. C. (2016). Acceptance and commitment therapy, relational frame theory, and the third wave of behavioral and cognitive therapies - Republished article. Behavior Therapy, 47(6), 869–885. https://doi.org/10.1016/j.beth.2016.11.006
Hayes, S. C., & Wilson, K. G. (1994). Acceptance and commitment therapy: Altering the verbal support for experiential avoidance. The Behavior Analyst, 17(2), 289–303. https://doi.org/10.1007/BF03392677
Hayes, S. C., & Wilson, K. G. (2003). Mindfulness: Method and process. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 161–165. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg018
Hayes, S. C., Strosahl, K., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and Commitment Therapy: An experiential approach to behavior change. New York: Guilford Press.
Hölzel, B. K., Lazar, S. W., Gard, T., Schuman-Olivier, Z., Vago, D. R., & Ott, U. (2011). How does mindfulness meditation work? Proposing mechanisms of action from a conceptual and neural perspective. Perspectives on Psychological Science, 6(6), 537–559. https://doi.org/10.1177/1745691611419671
Irving, J. A., Dobkin, P. L., & Park, J. (2009). Cultivating mindfulness in health care professionals: a review of empirical studies of mindfulness-based stress reduction (MBSR). Complementary Therapies in Clinical Practice, 15(2), 61–66. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2009.01.002
Johanson, G. J. (2006). The use of mindfulness in psychotherapy. Annals of the American Psychotherapy Association, 9(2), 15–24.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg016
Kabat-Zinn, J. (2019). Yeni başlayanlar için farkındalık (S. S. Tezcan, Çev.). Pegasus Yayınları.
Kabat-Zinn, J. (2021). Mindfulness’ın iyileştirici gücü: Zihnin ve bedenin bilgeliğini kullanarak stres, acı ve hastalıklarla yüzleşme cesareti (F.T. Altun ve G. Demirci, Çev.). Diyojen Yayıncılık.
Khoury, B., Lecomte, T., Gaudiano, B. A., & Paquin, K. (2013). Mindfulness interventions for psychosis: a meta-analysis. Schizophrenia Research, 150(1), 176–184. https://doi.org/10.1016/j.schres.2013.07.055
Kristeller, J. L., & Hallett, C. B. (1999). An exploratory study of a meditation-based ıntervention for binge eating disorder. Journal of Health Psychology, 4(3), 357–363. https://doi.org/10.1177/135910539900400305
Kuyken, W., Warren, F. C., Taylor, R. S., Whalley, B., Crane, C., Bondolfi, G., Hayes, R., Huijbers, M., Ma, H., Schweizer, S., Segal, Z., Speckens, A., Teasdale, J. D., Van Heeringen, K., Williams, M., Byford, S., Byng, R., & Dalgleish, T. (2016). Efficacy of mindfulness-based cognitive therapy in prevention of depressive relapse: An individual patient data meta-analysis from randomized trials. JAMA Psychiatry, 73(6), 565–574. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2016.0076
Levey, J., & Levey, M. (2018). Roots and shoots of mindfulness. Subtle Energies Magazine, 28(3), 23–39. https://doi.org/10.31219/osf.io/m38rg
Linehan, M. M. (1993). Cognitive-behavioral treatment of borderline personality disorder. Guilford Press.
Lynch, T. R. (2000). Treatment of elderly depression with personality disorder comorbidity using dialectical behavior therapy. Cognitive and Behavioral Practice, 7(4), 468–477. https://doi.org/10.1016/S1077-7229(00)80058-9
Marlatt, G. A., & Kristeller, J. L. (1999). Mindfulness and meditation. In W. R. Miller (Ed.), Integrating spirituality into treatment: Resources for practitioners (pp. 67–84). American Psychological Association.
Miller, J. J., Fletcher, K., & Kabat-Zinn, J. (1995). Three-year follow-up and clinical implications of a mindfulness meditation-based stress reduction intervention in the treatment of anxiety disorders. General hospital psychiatry, 17(3), 192–200. https://doi.org/10.1016/0163-8343(95)00025-m
Moniz, R., & Slutzky, H. (2015). A brief introduction to mindfulness: Origins, science, the brain, and practice. In R. Moniz, J. E. Eshleman, J. Henry, H. Slutzky, and L. Moniz (Eds.), The mindful librarian: Connecting the practice of mindfulness to librarianship (pp. 1–24). Elsevier.
Neff, K. D., & Germer, C. K. (2013). A pilot study and randomized controlled trial of the mindful self-compassion program. Journal of Clinical Psychology, 69(1), 28–44. https://doi.org/10.1002/jclp.21923
Özyeşil, Z. (2011). Üniversite öğrencilerinin öz-anlayış düzeylerinin bilinçli farkındalık kişilik özellikleri ve bazı değişkenler açısından incelenmesi (Tez No. 280656) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
Schmidt, S. (2011). Mindfulness in East and West – is it the same? In Neuroscience, consciousness and spirituality (pp. 23–38). Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/978-94-007-2079-4_2
Segal, Z. V., Williams, J. M. G., & Teasdale, J. D. (2002). Mindfulness-based cognitive therapy for depression: A new approach to preventing relapse. Guilford Press.
Segal, Z. V., Williams, J. M. G., & Teasdale, J. D. (2013). Mindfulness-based cognitive therapy for depression (2nd ed.). The Guilford Press.
Shapiro, S. L., Carlson, L. E., Astin, J. A., & Freedman, B. (2006). Mechanisms of mindfulness. Journal of clinical psychology, 62(3), 373–386. https://doi.org/10.1002/jclp.20237
Shapiro, S. L., Jazaieri, H., & de Sousa, S. (2016). Meditation and positive psychology. In C.R. Snyder, S. J. Lopez, L. M. Edwards, and S. C. Marques (Eds.), The Oxford handbook of positive Psychology (3rd ed.) Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199396511.013.50
Shapiro, S., & Carlson, L. (2009). The art and science of mindfulness: Integrating mindfulness into psychology and the helping professions. American Psychological Association.
Siegel, R. D., Germer, C. K., & Olendzki, A. (2009). Mindfulness: What is it? Where did it come from? In F. Didonna (Ed.), Clinical handbook of mindfulness (pp. 17–35). Springer Science + Business Media. https://doi.org/10.1007/978-0-387-09593-6_2
Simkin, D. R., & Black, N. B. (2014). Meditation and mindfulness in clinical practice. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 23(3), 487–534. https://doi.org/10.1016/j.chc.2014.03.002
Soler, J., Valdepérez, A., Feliu-Soler, A., Pascual, J. C., Portella, M. J., Martín-Blanco, A., Alvarez, E., & Pérez, V. (2012). Effects of the dialectical behavioral therapy-mindfulness module on attention in patients with borderline personality disorder. Behaviour Research and Therapy, 50(2), 150–157. https://doi.org/10.1016/j.brat.2011.12.002
Song, Y., & Lindquist, R. (2015). Effects of mindfulness-based stress reduction on depression, anxiety, stress and mindfulness in Korean nursing students. Nurse Education Today, 35(1), 86–90. https://doi.org/10.1016/j.nedt.2014.06.010
Stahl, B., & Goldstein, E. (2010). A mindfulness-based stress reduction workbook. New Harbinger Publications.
Teasdale, J. D., Segal, Z., & Williams, J. M. G. (1995). How does cognitive therapy prevent depressive relapse and why should attentional control (mindfulness) training help? Behaviour Research and Therapy, 33(1), 25–39. https://doi.org/10.1016/0005-7967(94)E0011-7
Thera, N. (2001). The power of mındfulness: an ınquıry ınto the scope of bare attentıon and the prıncıpal sources of ıts strength. Wheel Publication.
Uzun, B., & Kral, T. (2021). Fark et, anda kal; namıdiğer mindfulness: Farkandalık uygulamalarının dünü, bugünü ve kültürümüze duyarlılığı. Uluslararası Bilim ve Eğitim Dergisi, 4(1), 16–27. https://doi.org/10.47477/ubed.783928
Vatan, S. (2016). Bilişsel davranışçı terapilerde üçüncü kuşak yaklaşımlar. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 8(3), 190–203. https://doi.org/10.18863/pgy.238183
Yalom, I. D. (2018). Varoluşçu psikoterapi (Z. Babayiğit, Çev.). Pegasus Yayınevi.
Zümbül, S. (2021). Bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi: Bir inceleme çalışması. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 155–194. https://izlik.org/JA92KC47CC

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Danışmanlık, Refah ve Toplum Hizmetleri

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Melisa Ateş ^*
0009-0003-2448-9883
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

31 Temmuz 2026

Gönderilme Tarihi

8 Haziran 2026

Kabul Tarihi

15 Temmuz 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 50 Sayı: 2

IZ

https://izlik.org/JA24MT42BL

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Ateş, M. (2026). Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 50(2), 173-182. https://izlik.org/JA24MT42BL

AMA

1.Ateş M. Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme. CUJOSS. 2026;50(2):173-182. https://izlik.org/JA24MT42BL

Chicago

Ateş, Melisa. 2026. “Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 50 (2): 173-82. https://izlik.org/JA24MT42BL.

EndNote

Ateş M (01 Temmuz 2026) Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 50 2 173–182.

IEEE

[1]M. Ateş, “Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme”, CUJOSS, c. 50, sy 2, ss. 173–182, Tem. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA24MT42BL

ISNAD

Ateş, Melisa. “Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 50/2 (01 Temmuz 2026): 173-182. https://izlik.org/JA24MT42BL.

JAMA

1.Ateş M. Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme. CUJOSS. 2026;50:173–182.

MLA

Ateş, Melisa. “Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme”. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 50, sy 2, Temmuz 2026, ss. 173-82, https://izlik.org/JA24MT42BL.

Vancouver

1.Melisa Ateş. Bilinçli Farkındalık Üzerine Kavramsal ve Kuramsal Bir İnceleme. CUJOSS [Internet]. 01 Temmuz 2026;50(2):173-82. Erişim adresi: https://izlik.org/JA24MT42BL