TÜRKİYE'DE 2004-2022 DÖNEMİNDE GSYH VE TARIMSAL VERİMLİLİK İLİŞKİSİ: İLLER BAZINDA KÜMELEME ANALİZİ

In this study, the relationship between the growth of gross domestic product (GDP) and the expansion of the agricultural sector in Turkey during the period 2004–2022 is examined through cluster analysis. The data were obtained from the Turkish Statistical Institute (TURKSTAT – TÜİK), and provinces with missing data were excluded from the analysis. A total of 77 provinces were evaluated based on agricultural production data covering an 18-year period, taking into account regional differences and temporal variations. The classical k-means clustering technique was employed, and computations were carried out using SPSS software. The variables included in the study were GDP (in USD) and total cultivated agricultural land (in hectares), and the provinces were classified into six clusters. The analysis revealed that the number of provinces in each cluster was 36, 7, 1, 30, 1, and 2, respectively, and the findings highlighted structural differences between agricultural production and economic growth at the provincial level in Turkey. Nevertheless, the study is subject to certain limitations, particularly the temporal constraints of the dataset and missing observations for some provinces. The results contribute to the design of agricultural support policies by emphasizing the need to account for provincial-level differences. From a social perspective, the study provides important insights for sustaining balanced rural development and reducing regional income disparities. Overall, this research offers a unique contribution by underscoring the importance of evaluating Turkey’s geographical and ecological diversity within an integrated framework for regional development, sustainable urbanization, and environmental management policies.

Bu çalışmada, Türkiye’de 2004-2022 yılları arasında gayri safi yurtiçi hasıla (GSYH) artışı ile tarım sektöründeki büyüme arasındaki ilişki kümeleme analizi yöntemiyle incelenmiştir. Veriler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) üzerinden elde edilmiş, verisi bulunmayan iller ise analiz dışında bırakılmıştır. Toplam 77 il, 18 yıllık döneme ait tarımsal üretim verileri ve bölgesel farklılıklar dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde klasik k-ortalamalar tekniği kullanılmış ve hesaplamalar SPSS yazılımı aracılığıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışmada kullanılan değişkenler GSYH ($) ve toplam işlenen tarım alanı (hektar) olup, iller altı kümeye ayrılmıştır. Analiz sonucunda her bir kümedeki il sayıları sırasıyla 36, 7, 1, 30, 1 ve 2 olarak belirlenmiş, elde edilen bulgular Türkiye’de tarımsal üretim ile ekonomik büyüme arasındaki yapısal farklılıkları iller düzeyinde ortaya koymuştur. Bununla birlikte, çalışmanın sınırlılıkları hem dönemsel veri kısıtlılıkları hem de bazı illere ait eksik gözlemlerden kaynaklanmaktadır. Sonuçlar, tarımsal destek politikalarının hazırlanmasında il düzeyindeki farklılıkların dikkate alınarak yeniden tasarlanmasına katkı sunmaktadır. Sosyal açıdan ise kırsal kalkınmanın dengeli sürdürülmesi ve bölgesel gelir eşitsizliklerinin azaltılmasına yönelik önemli ipuçları sağlamaktadır. Genel olarak bu çalışma, Türkiye’nin sahip olduğu coğrafi ve ekolojik çeşitliliğin bölgesel kalkınma, sürdürülebilir şehircilik ve çevre yönetimi politikalarında bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesine özgün bir katkı sunmaktadır.